دوره 46، شماره 111 - ( 12-1404 )
جلد 46 شماره 111 صفحات 160-135 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ganji S, Parsi F. (2026). The Howz-e Khan Waystation: An Investigation of a Forgotten Mid-Route Complex based on Textual Sources and Archaeological Evidence. Athar. 46(111), 135-160. doi:10.61882/Athar.2024.4069.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2024-fa.html
URL: http://athar.richt.ir/article-2-2024-fa.html
گنجی شادی، پارسی فرامرز.(1404). منزلگاه حوضِ خان: بررسی مجموعهای میانراهی و فراموش شده بر اساس متون و شواهد باستانشناختی فصلنامه علمی اثر 46 (111) :160-135 10.61882/Athar.2024.4069.1
شادی گنجی*1 
، فرامرز پارسی2
، فرامرز پارسی2
1- دکتری باستانشناسی، گروه باستانشناسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، shadiganji84@gmail.com
2- کارشناسی ارشد معماری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران.
2- کارشناسی ارشد معماری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران.
چکیده: (796 مشاهده)
منزلگاههای میانراهی و سازههای وابسته به آنها مثل: کاروانسراها، آبانبارها، میلها، برجها و قلعهها از دیرباز عناصر حیاتی راههای ایران و دلایل امنیت و حفظ حرکت بودهاند. یکی از این نقاط میانراهی در راه تاریخی نایبند به راور (بخشی از راه تاریخی خراسان به کرمان) که امروزه دور از جادۀ آسفالت قرار دارد، منزلگاه حوضخان است. این مجموعۀ میانراهی در چشماندازی بیابانی، خشک و دور از هر آبادی، یکی از دلایل رونق و امنیت این راه بوده است. نویسندگان در سالهای 1403 و 1404 این راه تاریخی و سازههای مرتبط با آن، ازجمله مجموعۀ حوضخان را با کمک نقشههای قدیمی، سفرنامهها، مشاهدات میدانی و شواهد باستانشناختی مورد پژوهش دقیق میدانی و کتابخانهای قرار دادند تا به شناخت بخشی از راه تاریخی خراسان به کرمان و معرفی و تاریخگذاری سازههای مجموعۀ حوضخان دستیابند. پرسشهای اصلی این پژوهش را میتوان در سه مورد خلاصه کرد؛ مجموعۀ کاروانسرایی حوضخان از چه بخشهایی تشکیل شده و رابطۀ این بخشها با یکدیگر چگونه است؟ بخشهای مختلف این مجموعه در چه زمانی ساخته شدهاند؟ دلایل اهمیت این مجموعه در راه تاریخی کرمان-خراسان چیست؟ بر اݣݣیناساس، منزلگاه حوضخان از هشت سازه، شامل: کاروانسرا، کوره، آبریزگاه، برج، آبانبار، اتاق چلیپا، اتاق منفرد و چاهِ آب تشکیل شده که در دورههای مختلف ساختهشدهاند. این محل حداقل از دورۀ صفوی بهدلیل ساخت تأسیسات ذخیرۀ آب، محل اقامت مسافران بوده است و در دورۀ قاجار بهدلیل افزایش تردد در این مسیر، سازههای دیگری به آن افزوده شده است. این پژوهش نشان میدهد که حوضخان، محلی برای توقف و خدماترسانی میانراهی بوده است که بهواسطۀ تأسیسات آبی و موقعیت ویژۀ جغرافیایی، در شکلگیری و پایداری شبکۀ راههای تاریخی در منطقۀ بیابانی لوت نقش مؤثری داشته است. مطالعۀ موردی حوضخان، دریچهای است به فهم بهتر عملکرد نقاط میانراهی در نظام ارتباطی راههای تاریخی فلات ایران.
نوع مطالعه: مقاله پژوهشی |
موضوع مقاله:
تاریخ معماری
دریافت: 1404/5/14 | پذیرش: 1404/7/12 | انتشار: 1404/12/1
دریافت: 1404/5/14 | پذیرش: 1404/7/12 | انتشار: 1404/12/1
فهرست منابع
1. - افضلالملک، (1361). سفرنامه خراسان و کرمان. تهران: توس.
2. - ابنحوقل، (1366). سفرنامه ابن حوقل: ایران در صوره الارض. ترجمۀ جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
3. - اعتمادالسلطنه، (1363). تاریخ منتظم ناصری. مصحح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
4. - امامی، علی؛ سرباززاده، محسن؛ عابدی، محمدحسین؛ و کندی، منصوره، (1400). «الگوشناسی هندسی و ساختار فضایی کاروانسراهای دشتی ایران (مطالعه موردی: کاروانسراهای دشتی خراسان)». پژوهشنامه خراسان بزرگ، 45: 16-1. http://doi.org/10.22034/jgk.2022.308508.0
5. - بینام، (1380). فرهنگ جغرافیایی ایران خراسان، کارکنان وزارت جنگ انگلستان مستقر در هندوستان. ترجمه کاظم خادمیان، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
6. - حاجیپور، میثم؛ مودی، محسن؛ شرفی، حسین؛ اسحاقینسب، محسن؛ و مهرانی، مریم، (1393). توانمندیها، پتانسیلها و فرصتهای سرمایهگذاری خراسان جنوبی. بیرجند: نشر چهاردرخت.
7. - حامی، احمد، (1358). راههای ایران در گذشته و آینده. تهران: مجلس شورای اسلامی.
8. - حشمدار، امیر، (1400). بررسی باستانشناختی شهرستآنراور بخش مرکزی. تهران: پژوهشکدۀ باستانشناسی، (منتشر نشده).
9. - جلالی، غلامرضا، (1389). مشاهیر مدفون در مشهد و حومه. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
10. - جناب، محمدعلی؛ و ژان شاردن، (1376). الاصفهان. مترجم: محمدرضا ریاضی، تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور.
11. - خراسانی فدائی، محمدبن زینالعابدین، (1373). تاریخ اسماعیلیه (هدایه المومنین الطالبین). تصحیح: سیمونوف آلکساندر آلکساندروویچ، تهران: اساطیر.
12. - خزائی، سهمالدین، (1395). «راههای ارتباطی خشکی در دوره هخامنشی». فصلنامه پژوهشهای تاریخی، 58:37-32. http://doi.org/10.22108/jhr.2016.21112
13. - دهپهلوان، مصطفی؛ ملکزاده، مهرداد؛ و چهارراهی، ذبیحالله، (1397). «بررسی باستانشناختی بخشی از شاهراه خراسان بزرگ: گردنهی پاطاق یا دربند مادی». پژوهشهای باستانشناسی ایران، 19: 146-127. https://www.sid.ir/paper/245083/en
14. - سایکس، سرپرسی، (1395). سفرنامه سرپرسی سایکس، ده هزار مایل در ایران. ترجمۀ حسین سعادتنوری، تهران: دنیای کتاب.
15. - سامی، علی، (1389). تمدن هخامنشی. جلد2، تهران: سمت.
16. - سپهر، میرزا محمدتقی لسانالملک، (1353). ناسخ التواریخ. تهران: اسلامیه.
17. - سیرو، ماکسیم، (1949). کاروانسراهای ایران و ساختمانهای کوچک میانراه. ترجمۀ عیسی بهنام، قاهره: انجمن فرانسوی شرق شناسی.
18. -کیانی، یوسف؛ و کلایس، ولفرام، (1362). فهرست کاروانسراهای ایران. جلد اول، تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور.
19. - کیانی، یوسف؛ و کلایس، ولفرام، (1368). فهرست کاروانسراهای ایران. جلد دوم، تهران: سازمان میراثفرهنگی کشور.
20. - کیانی، یوسف؛ و کلایس، ولفرام، (1373). کاروانسراهای ایران. تهران: سازمان میراثفرهنگی.
21. - گابریل، آلفونس، (1371). عبور از صحاری ایران. ترجمۀ فرامرز نجد سمیعی، مشهد: آستان قدس رضوی.
22. - گابریل، آلفونس، (1382). مارکوپولو در ایران. ترجمۀ پرویز رجبی، تهران: نشر اساطیر.
23. - گیرشمن، رومن، (1386). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی.
24. - لبافخانیکی، رجبعلی؛ بختیاری شهری، محمود؛ و نعمتی، بهزاد، (1393). کاروانسراهای خراسان. تهران: پژوهشگاه میراثفرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
25. - لبافخانیکی، میثم، (1393). «تأثیرات متقابل نیشابور و راه ابریشم در دوره ساسانی». مطالعات باستانشناسی، 6: 97-87. https://doi.org/10.22059/jarcs.2014.52677
26. - محمودینسب، علیاصغر، (1397). «گزارش بررسی باستانشناسی بخش دیهوک و دهستان پیرحاجات، شهرستان طبس». بیرجند: مرکز اسناد اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان خراسان جنوبی (منتشر نشده).
27. - محمودی، علیاصغر؛ حسین، صدیقیان؛ سیدرضا، رافعی؛ و فرجامی، محمد، (1400). «تحلیل و تاریخگذاری نسبی مجموعۀ بین راهی چهلپایۀ شهرستان طبس». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، 45: 61-78. https://doi.org/10.22034/jgk.2022.308560.0
28. - محمودینسب، علیاصغر؛ عنانی، بهرام؛ قلینژاد، مستنصر؛ و فرجامی، محمد، (1401)، راههای قهستان (جنوب خراسان). به استناد منابع مکتوب و شواهد باستانشناختی، بیرجند: نشر چهار درخت.
30. - محمدبن ابراهیم، (1343). سلجوقیان و غز در کرمان. تصحیح: محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: کتابخانه طهوری.
31. - مقدسی، محمدبناحمد، (1361). احسن التقاسیم. جلد2، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
32. - مهیمنی، مهلا؛ و نبوی، فائزه، (1401). «بررسی ساختار کالبدی فضایی کاروانسراهای مسیر جاده ابریشم در خراسان بزرگ». پژوهشنامه خراسان بزرگ، 48: 134-113. https://doi.org/10.22034/jgk.2022.308605.0
33. - میراحمدی، مریم، (1368). «راههای ایران در قرون نخستین اسلامی». فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 14: 111-100. http://noo.rs/GtxAe
34. - میرخواند، محمدبن سید برهانالدین خاوندشاه، (1270 ق). روضهالصفا. تهران: دارالطباعه خاصه جدیده.
35. - هدایت، رضا قلیبن محمد هادی، (1373). فهرس التواریخ. مصحح: عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
37. References
38. - Afzal al-Molk, (1982). Safarnameh-ye Khorasan va Kerman [Travelogue of Khorasan and Kerman]. Tehra: Toos. (In Persian).
39. - Dehpahlavan, M.; Malekzadeh, M. & Chaharahi, Z., (2018). “An archaeological survey of part of the Great Khorasan Highway: The Pataq Pass or the Median Gate”. Iranian Archaeological Research, 19: 127–146. (in Persian). https://www.sid.ir/paper/245083/en
40. - Emami, A.; Sarbazzadeh, M.; Abedi, M. H. & Kandy, M., (2022). “Geometric pattern and spatial structure of Iranian plain caravanserais, with emphasis on Khorasan plain caravanserais”. Journal of Greater Khorasan, 45: 1-16. (In Persian). http://doi.org/10.22034/jgk.2022.308508.0
41. - Etemad al-Salṭaneh, (1984). Tarikh-e montazam-e Naṣeri. Edited by M. Esmail Rezvani. Tehran: Donya-ye Ketab. (In Persian)
42. - Gabriel, A., (1992). Crossing the deserts of Iran. Translated by F. Najd Samii. Mashhad: Astan Quds Razavi. (in Persian) (Original work published 1938)
43. - Gabriel, A., (2003). Marko polo in Iran. Translated by P. Rajabī. Tehran: Asāṭīr. (In Persian).
44. - Girshman, R., (2007). Iran from the beginning to Islam. Translated by M. Moein. Tehran: Elmi va Farhangi. (in Persian) (Original work published 1951).
45. - Hashamdar, A., (2021). A historical-archaeological survey of Ravar County, Central District. Tehran: Research Institute of Archaeology. Unpublished manuscript. (In Persian)
46. - Hami, A., (1979). Roads of Iran in the past and future. Tehran: Islamic Consultative Assembly. (in Persian)
47. - Hedayat, R. Q., (1994). Fahras al-Tawarikh. Edited by A. H. Nava’i & M. H. Mohaddes. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian)
48. - Ibn Ḥawqal., (1987). The travel account of Ibn Ḥawqal: Iran in Ṣūrat al-ʾArḍ. Translated by J. Shaar, Tehran: Amirkabir. (In Persian).
49. - Jalali, G., (2010). Famously buried people in Mashhad and surrounding areas. Mashhad: Bonyad-e Pajooheshha-ye Eslami. (in Persian)
50. - Jenab, M. & Chardin, J., (1997). Al-Isfahān. Translated by M. R. Riazi. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (Original work published ca. 1673) (In Persian)
51. - Khazaee, S., (2016). “Dry communication roads in the Achaemenid period”. Historical Research Quarterly, 32: 37–58. (in Persian). http://doi.org/10.22108/jhr.2016.21112
52. - Khorasani Fadai, M. b. Z. al-A., (1994). History of the Ismailis (Hedayat al-Mumenin al-Talebin). Edited by A. A. Simonov, Ed. Tehran: Asatir. (In Persian)
53. - Kiani, Y. & Kleiss, W., (1983). Inventory of the Caravanserais of Iran. Vol. 1. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (In Persian)
54. - Kiani, Y. & Kleiss, W., (1989). Inventory of the Caravanserais of Iran. Vol. 2. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (In Persian)
55. - Kiani, Y. & Kleiss, W., (1994). Caravanserais of Iran. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization. (In Persian)
56. - Labbaf Khaniki, M., (2014). “Interactions between Nishapur and the Silk Road in the Sasanian Period”. Archaeological Studies, 6: 87–97. (in Persian). https://doi.org/10.22059/jarcs.2014.52677
57. - Labbaf Khaniki, R.; Bakhtiyari, M. & Nemati, B., (2014). Khorasan Carvansarai. Tehran: Iranian Cultural Heritage Organization.
58. -Maqdisī, M. ibn-A., (1982). Aḥsan al-taqāsīm fī maʿrifat al-aqālīm. Vol. 2, Translated by A. N. Munzawī. Tehran: Sherkat-e Moallefan va Motarjeman. (In Persian) (Original work published ca. 985 CE).
59. - Maḥmoodi, A. A., (2018). Archaeological survey report of Deyhuk District and Pir Ḥājāt Rural District, Tabas County. Birjand: Documentation Center of the South Khorasan Province Department of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts. Unpublished manuscript. (In Persian)
60. - Maḥmoodi, A. A.; Sedighian, H.; Rafei, S. R. & Farjami, M., (2021). “Analysis and relative dating of the Chehel-Paye intersection complex of Tabas County”. Journal of Greater Khorasan, 45: 61–78. (In Persian). https://doi.org/10.22034/jgk.2022.308560.0
61. - Mahmoodi, A. A; Anani, B.; Gholinezhad, M. & Farjami, M., (2022). The Roads of Qohestan (Southern Khorasan), Based on Written Sources and Archaeological Evidence. Birjand. Chahar Derakht Publishing. (In Persian)
62. - Mirahmadi, M., (1989). “Roads of Iran in the early Islamic centuries”. Geographical Research Quarterly, 14: 100–111. (in Persian) http://noo.rs/GtxAe
63. - Mir-Khand, M. ibn-S. B. al-Din Kh., (1270 AH). Rawzat al-Safa. Tehran: Dar al-Taba‘ah Khasseh Jadideh. (In Persian)
64. - Mohimani, M. & Nabavi, F., (2022). “Investigation of the formative-spatial structure of caravanserais along the Silk Road in Great Khorasan”. Journal of Greater Khorasan Research, 48: 113–134. (in Persian). https://doi.org/10.22034/jgk.2022.308605.0
65. - Mohammad ibn Ebrahim., (1964). The Seljuks and Ghuz in Kerman. Edited by M. E. Bastani Parizi. Tehran: Tahouri Library. (In Persian)
66. - No author. (2001). Geographical Dictionary of Iran: Khorasan. Translated by K. Khademian. Mashhad, Bonyad-e Pajooheshha-ye Eslami. (In Persian)
67. - Sami, A., (2010). Achaemenid civilization. Vol. 2. Tehran: SAMT. (in Persian)
68. - Sepehr, M. T., (1974). Nasikh al-Tawarikh. Tehran: Eslamiyeh. (In Persian)
69. - Siro, M., (1949). Caravanserais of Iran and Small Wayside Buildings. Translated by I. Behnam. Cairo, Société Française d’Archéologie Orientale. (In Persian) (Original work published 1949)
70. - Sykes, P. M., (2016). Ten Thousand Miles in Persia. Translated by H. Sa‘ādatnuri. Tehran, Donyā-ye Ketāb. (In Persian) (Original work published 1902)
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |