وام‌گیری‌های معمارانۀ هخامنشیان از تمدن‌های اورارتو و ماد: نگاهی زبان‌شناختی

آل‌بویه, زهرا; رحیم‌زاده, محمدرضا; زارع, لیلا; محمودی‌بختیاری, بهروز

doi:10.61882/Athar.1908.136.1

EN FA

دوره 46، شماره 111 - ( 12-1404 ) جلد 46 شماره 111 صفحات 113-79 | برگشت به فهرست نسخه ها

‎ 10.61882/Athar.1908.136.1

Mendeley

Zotero

RefWorks

Alebouyeh Z, Rahimzadeh M, Zare L, Mahmoodi Bakhtiari B. (2026). Architectural Borrowings in Achaemenid Architecture from Urartian and Median Traditions: A Linguistic Perspective. Athar. 46(111), 79-113. doi:10.61882/Athar.1908.136.1
URL: http://athar.richt.ir/article-2-1908-fa.html

آل‌بویه زهرا، رحیم‌زاده محمدرضا، زارع لیلا، محمودی‌بختیاری بهروز.(1404). وام‌گیری‌های معمارانۀ هخامنشیان از تمدن‌های اورارتو و ماد: نگاهی زبان‌شناختی فصلنامه علمی اثر 46 (111) :113-79 10.61882/Athar.1908.136.1

URL: http://athar.richt.ir/article-2-1908-fa.html

وام‌گیری‌های معمارانۀ هخامنشیان از تمدن‌های اورارتو و ماد: نگاهی زبان‌شناختی

زهرا آل‌بویه¹

، محمدرضا رحیم‌زاده^*²

، لیلا زارع³

، بهروز محمودی‌بختیاری⁴

1- دانشجوی دکتری، گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2- استادیار گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول). ، m.rahimzadeh@art.ac.ir
3- استادیار گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
4- دانشیار گروه هنرهای نمایشی، دانشکدۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده: (795 مشاهده)

فرهنگ‌ها تحت تأثیر عوامل جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و اعتقادی با یکدیگر در تعامل هستند. این ارتباط‌های فرهنگی سبب می‌شود فرهنگ‌ها با هم بده‌بستآن‌هایی داشته باشند و عناصری را از یکدیگر وام ‌بگیرند. زبان و معماری از مهم‌ترین مظاهر فرهنگی هستند که این بده‌بستآن‌ها را به‌خوبی نمایان می‌کنند. با وجودِ مطالعاتِ گسترده و مدون در حوزۀ وام‌گیری‌های زبانی، این پدیده در معماریْ کم‌تر به‌صورتِ نظام‌مند بررسی شده است. تجربۀ زبان‌شناسی در این زمینه می‌تواند در تبیین چشم‌اندازِ موضوع‌ و روش‌شناسی به معماری کمک کند. این پژوهش با رویکردی زبان‌شناختی به واکاوی وام‌گیری‌های معمارانۀ هخامنشیان از تمدن‌های اورارتو و ماد می‌پردازد و در پی پاسخِ این پرسش است که چه اشتراک‌هایی میان وام‌گیری‌‌های زبانی و معمارانۀ هخامنشیان برقرار است؟ این مقاله تلاش می‌کند تا با بررسی وام‌گیری‌های زبان فارسی باستان از زبان‌های اورارتویی و مادی و سپس مقایسۀ آن با عناصری که معماری هخامنشی در این دوره از این فرهنگ‌ها وام گرفته است، پنجره‌ای را به شناختِ عمیق‌تر معماری ایرانی بگشاید. روش پژوهشْ کیفی و بنیادی با رویکرد تاریخی – تطبیقی است و داده‌ها به شیوۀ توصیفی ـ تطبیقی و در چارچوبِ قیاسِ ساختاری زبان و معماری تحلیل شده‌اند. یافته‌‌ها نشان می‌دهد که میان زبان فارسی و معماری ایرانی الگوهای مشترکی در مراتبِ وام‌گیری از فرهنگ‌های دیگر برقرار است؛ ثبات لایه‌های عمیق فرهنگی (ساختار نحوی در زبان و سازمان‌دهی فضایی در معماری)، وام‌گیری از لایه‌های سطحی (واژگان و قالب‌های بیانی؛ پرداخت و تزیینات)، و تطبیقِ عناصر وام‌گرفته با ساختارهای درونی. براساس یافته‌‌ها، وام‌گیری‌های شناخته‌شده در هر دو ساحتْ عمدتاً به سطحی‌ترین عناصر (واژگان و قالب‌های بیانی در زبان، پرداخت و تزیینات در معماری) محدود بوده و معماری هخامنشی کم‌تر ساختارها و سازمان‌دهی فضای معماری را از فرهنگ‌های اورارتو و ماد وام گرفته‌ است. هم‌چنین، هر دو نظامِ فرهنگیْ عناصر وام‌گرفته را به‌شکلی منحصربه‌فرد و متناسب با ساختارهای درونی خود بازآفرینی کرده‌اند.

واژه‌های کلیدی: وام‌گیری‌های معمارانه، هخامنشیان، اورارتو، ماد، وام‌گیری‌های زبانی.

متن کامل [PDF 3646 kb] (199 دریافت)

نوع مطالعه: مقاله پژوهشی | موضوع مقاله: معماری
دریافت: 1403/12/25 | پذیرش: 1404/3/23 | انتشار: 1404/12/1

فهرست منابع

1. - ابوالقاسمی، محسن، (1382). زبان فارسی و سرگذشت آن. تهران: هیرمند

2. - آرلاتو، آنتونی، (1384). درآمدی بر زبان‌شناسی تاریخی. ترجمۀ یحیی مدرسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

3. - اشمیت، رودیگر، (۱۳۸۲). راهنمای زبان‌های ایرانی. جلد اول، ترجمۀ حسن رضایی باغ‌بیدی و همکاران، تهران: ققنوس.

4. - اونوالا، جی.ام، (1387). «معماری هخامنشی؛ چند کتیبه». در: سیری در هنر ایران، جلد اول، ترجمۀ علیرضا شاپورشهبازی، تهران: علمی و فرهنگی.

5. - پیوتروفسکی، بوریس، (۱۳۸۳). تمدن اورارتوها. ترجمۀ حمید خطیب شهیدی، تهران: پژوهشکدهٔ باستان‌شناسی.

6. - دارا، مریم، (۱۳۹۲). «الگوهای نوشتاری کتیبه‌های سلطنتی اورارتویی». پازند، ۹(۳۲ و ۳۳): ۲۳-۳۲. https://www.pazand.ir/article_142551.html

7. - دیاکونوف، ا. م.، (1345). تاریخ ماد. ترجمۀ کریم کشاورز، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

8. - راپوپورت، آموس، (1382). «خاستگاه‌های فرهنگی معماری». ترجمۀ صدف آل‌رسول و افرا بانک، فرهنگستان هنر، ۸: ۵۶-۹۷.

9. - رواسانی، شاپور، (۱۳۷۰). جامعۀ بزرگ شرق. تهران: شمع.

10. - زرین‌کوب، روزبه؛ و علی‌زاده، کیومرث، (1396). «مکان‌یابی پَرسواَ، پَرسواَش، پَرسَمَش و پَرسومَش: یک تجدید نظر». پژوهش‌های علوم تاریخی، ۹(۱): ۳۹-۵۸. https://doi.org/10.22059/jhss.2018.227846.472790.

11. - شاپورشهبازی، علیرضا، (۱۳۵۷). شرح مصور نقش‌رستم فارس. تهران: بُنداد تحقیقات هخامنشی.

12. - صفوی، کوروش، (1374). «واژه‌های قرضی در زبان فارسی». نامهٔ فرهنگ، ۱۹: ۹۷-۱۱۱.

13. - صفوی، کوروش، (1391). آشنایی با زبان‌شناسی در مطالعات ادب فارسی. تهران: علمی.

14. - عزیزمحمدی، فاطمه، (۱۳۸۲). «بررسی برخی فرآیند‌های رایج قرض‌گیری در زبان فارسی». علوم و فناوری اطلاعات، ۱۸(۳و۴): ۷۱-۷۳. https://jipm.irandoc.ac.ir/article_698706.html

15. - فیروزمندی، بهمن، (۱۳۷۶). «معماری آلتین تپه در عهد اورارتو». اثر، ۱۷(۲۸): ۱۲۵-۱۴۷. https://journal.richt.ir/athar/article-1-157-fa.html

16. - کلایس، ولفرام، (۱۳۷۵). «معماری اورارتویی». اثر، ۱۷(۲۶ و ۲۷): ۸۶-۱۰۵. https://journal.richt.ir/athar/article-1-134-fa.html&sw=

17. - گیرشمن، رومن، (۱۳۷۲). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمۀ محمد معین، تهران: علمی و فرهنگی.

18. - مدرسی، یحیی، (۱۳۹۳). درآمدی بر جامعه‌شناسی زبان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

19. - مشکور، محمدجواد، (۱۳۴۵). تاریخ اورارتو و سنگ‌نبشته‌های اورارتی در آذربایجان. تهران: مؤسسهٔ مطالعات و بررسی‌ها و کاوش‌های علمی و هنری و تاریخی ایران باستان.

20. - ملیکیشویلی، گئورگی، (1389). زبان اورارتویی. ترجمۀ حمیده بحرانیان، تهران: پازینه.

21. - ناتل‌خانلری، پرویز، (۱۳۴۷). زبان‌شناسی و زبان فارسی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

22. - ناتل‌خانلری، پرویز، (1365). تاریخ زبان فارسی. جلد 1، تهران: نشر نو.

23. - هژبری‌نوبری، علیرضا؛ و عرب، حسنعلی، (۱۳۸۵). «نقش عاریه‌های غیر بومی در تکوین هنر هخامنشی». مدرس هنر، ۱(۱): ۹۷-۱۰۹.

24. - ولایتی، رحیم، (۱۳۸۹). «تأثیر هنر ملل تابعه امپراتوری هخامنشی بر هنر و معماری آن‌ها». باغ‌نظر، ۷(۱۴): ۸۷-۹۴. https://www.bagh-sj.com/article_21.html

25. References

26. - Alebouyeh, Z., Rahimzadeh, M., Zare, L. & Mahmoodi-bakhtiari, B., (2024). “Interpretations of Iranian Architecture from a Synchronic Linguistics”. International Journal of Architecture and Urban Development, 14(4), 5–22. https://doi.org/10.71711/ijaud.2024.1129982

27. - Arlotto, A., (2005). Introduction to Historical Linguistics. translated by Yahya Modarresi. Tehran, Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian).

28. - Azizmohammadi, F., (2003). “Investigating some common borrowing processes in Persian language”. Information Processing Management, 18(3,4): 71–74. (In Persian).

29. - Babaie, S. & Grigor, T., (2015). Persian Kingship and Architecture: Strategies of Power in Iran from the Achaemenids to the Pahlavis (S. Babaie & T. Grigor, Eds.). I.B. Tauris.

30. - Briant, P., (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns.

31. - Campbell, L. & Mixco, M. J., (2007). A Glossary of Historical Linguistics. Edinburgh University Press.

32. - Canepa, M., (2015). “Inscriptions, Royal Spaces and Iranian Identity: Epigraphic Practices in Persia and the Ancient Iranian World”. In: A. Eastmond (Ed.), Viewing Inscriptions in the Late Antique and Medieval World, Cambridge University Press.

33. - Caneva, G., Lazzara, A. & Hosseini, Z., (2023). “Plants as Symbols of Power in the Achaemenid Iconography of Ancient Persian Monuments”. Plants, 12(3991): 1–25. https://doi.org/10.3390/plants12233991

34. - Dan, R., (2015). From the Armenian Highland to Iran. Serie Orientale Roma. N.S.

35. - Dan, R., (2023). Studies on The Architecture and Archaeology of The Achaemenid Empire. ISMEO.

36. - Dara, M., (2013). “Written Patterns in Urartian Royal Inscriptions”. Pāzand, 9(32,33): 23-32. (In Persian). https://www.pazand.ir/article_142551.html

37. - Dara, M., (2022). “Parsians in the Urartian inscriptions”. Tārikhandish, 4(10): 87-98. (In Persian).

38. - Diakonoff, I. M., (1966). History of Media. translated by K. Keshavarz. Tehran, Bongah-e Tarjomeh va Nashr-e Ketab. (In Persian).

39. - Firuzmandi, B., (1997). “Architecture of Altın Tepe in the Urartian Period”. Athar, 17(28): 125–147. (In Persian). https://journal.richt.ir/athar/article-1-157-fa.html

40. - Ghirshman, R., (1993). Iran: From the Earliest Times to the Islamic Conquest. Tehran, Elmi-Farhangi. (In Persian).

41. - Gopnik, H., (2010). “Why Columned Halls?”. In: J. Curtis & S. J. Simpson (Eds.), The World of Achaemenid Persia: History, Art and Society in Iran and the Ancient Near East. I.B.Tauris & Co Ltd.

42. - Hejebri‑Nobari, A. & Arab, H., (2006). “The Role of Non‑Native Borrowings in the Formation of Achaemenid Art”. The Modares Semiannual Art, 1(1): 97–109. (In Persian).

43. - Hovhannisyan, C., (1973). Էրեբունիի որմնանկարները [The Wall-Paintings of Erebuni]. Armenian SSR Academy of Science publishing house.

44. - Humbach, H., (2016). “Epigraphy i. Old Persian and Middle Iranian epigraphy”. Iranica. First published 1998, Retrieved August 28, 2025.

45. - Kesecker, N. T., (2018). “The Elamite Version of the Inscription of Xerxes I at Van (XV)”. Vem Pan-Armenian Journal, 61(1): 31-37.

46. - Kleiss, W., (1996). “Urartian Architecture”. Athar, 17(26/27): 86–105. (In Persian).

47. - Koch, H., (2000). Es kündet Dareios der König [From the Language of Darius]. translated by P. Rajabi. Tehran, Kārang. (In Persian).

48. - Laurence, K. A., (2020). “Reading Persepolis in Delphi”. In: E. R. M. Dusinberre, M. B. Garrison, & W. F. M. Henkelman (Eds.), The Art of Empire in Achaemenid Persia: Studies in Honour of Margaret Cool Root (pp. 515–563). Peeters.

49. - Malbran-Labat, F., (2018). “Elamite royal inscriptions”. In: J. Álvarez-Mon, G. Pietro Basello, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315658032

50. - Mashkur, M. J., (1966). History of Urartu and the Urartian Inscriptions in Azerbaijan. Tehran, Mo’assese‑ye Motāleʿāt, Barrasi‑hā va Kāvesh‑hā‑ye ʿElmī va Honarī va Tārīkhī‑ye Īrān‑e Bāstān. (In Persian).

51. - Matthews, R. & Nashli, H. F., (2022). The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire. Routledge.

52. - Melikishvili, G., (2010). Die Urartaische sprache [Urartu Language]. translated by H. Bahrānīān. Tehran, Pāzīneh. (In Persian).

53. - Modarresi, Y., (2014). An Introduction to Sociolinguistics. Tehran, Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian).

54. - Nagel, A., (2010). Colors, Gilding and Painted Motifs in Persepolis: Approaching the Polychromy of Achaemenid Persian Architectural Sculpture, C. 520-330 BCE [Doctor of Philosophy]. University of Michigan.

55. - Natel-Khanlari, P., (1968). Linguistics and the Persian Language. Tehran: Iranian Culture Foundation. (In Persian)

56. - Natel-Khanlari, P., (1986). History of Persian language. Vol. 1. Tehran, Nashr-e No. (In Persian).

57. - Perrot, J., (2013). The Palace of Darius at Susa. I.B.Tauris & Co Ltd.

58. - Piotrovsky, B., (2004). The Civilization of Urartu. translated by H. Khatib-Shahidi. Tehran: Cultural Heritage Institut. (In Persian).

59. - Rapoport, A., (2003). “The Cultural Origins of Architecture”. translated by S. Al-e Rasul & A. Bank, Khial, (8): 56–97. (In Persian).

60. - Ravasani, Sh., (1991). The Great Society of the East. Tehran, Sham’ Publications. (In Persian).

61. - Roaf, M., (1983). “Sculptures and Sculptors at Persepolis”. Iran, 21: 1–164. http://www.jstor.org/stable/4299731 .

62. - Roaf, M., (2010). “The Role of the Medes in the Architecture of the Achaemenids”. In: J. Curtis & S. J. Simpson (Eds.), The World of Achaemenid Persia History. I.B.Tauris & Co Ltd.

63. - Rollinger, R., (2008). “The Median ‘Empire’, the End of Urartu and Cyrus the Great’s Campaign in 547 BC (Nabonidus Chronicle II 16)”. Ancient West & East, 7: 51–65. https://doi.org/10.2143/awe.7.0.2033252

64. - Safavi, K., (1995). “Loanwords in the Persian language”. Nameh-Ye Farhang, 19: 96–111. (In Persian).

65. - Safavi, K., (2012). Familiarity with Linguistics in Persian Literature Studies. Tehran, Elmi. (In Persian).

66. - Salvini, M., (2012). “Urartu e impero achemenide. Sopravvivenze culturali”. [Urartu and the Achaemenid Empire: Cultural Survivals]. In: G. Pietro Basello & A. V. Rossi (Eds.), Dariosh Studies II: Persepolis and Its Settlements: Territorial System and Ideology in the Achaemenid State, Università degli Studi di Napoli “L’Orientale”.

67. - Schmidt, R., (2003). Compendium Linguarum Iranicarum. [A Compendium of Iranian Languages], Vol. 1. translated by Hasan Rezaei Baghbidi et al. Tehran, Qoqnoos. (In Persian).

68. - Schmitt, R., (1972). “Königtum im Alten Iran”. [Kingship in Ancient Iran]. Saeculum, 28(4): 384–395.

69. - Seidl, U., (1994). “Achaimenidische Entlehnungen aus der Urartaischen Kultur”. [Achaemenid Borrowings from Urartian Culture]. In: H. Sancisi-Weerdenburg, A. Kuhrt, & M. Root (Eds.), Achaemenid History VIII: Continuity and Change. Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten.

70. - Shapur Shahbazi, A., (1978). The Illustrated Description of Naqsh-i Rostam, Fars. Tehran, Bundād-i Taḥqīqāt-i Hakhāmanshī. (In Persian).

71. - Sharifian, F., (2017). Cultural Linguistics; Cultural conceptualisations and language. John Benjamins Publishing Company.

72. - Stronach, D., (1967). “Urartian and Achaemenian Tower Temples”. Journal of Near Eastern Studies, 26(4): 278–288.

73. - Stronach, D., (1986). “Archeology ii. Median and Achaemenid”. Encyclopaedia Iranica, II(Fasc. 3): 288–296.

74. - Stronach, D., (2001). “From Cyrus to Darius: Notes on Art and Architecture in Early Achaernenid Palaces”. In: I. Nielsen (Ed.), The Royal Palace Institution in the First Millennium BC. Aarhus University Press.

75. - Stronach, D. & Schmitt, R., (1986). “Apadāna”. Encyclopaedia Iranica, II(Fasc. 2): 145–148.

76. - Unvala, J. M., (2008). “Achaemenid Architecture; Some Inscriptions”. In: Arthur Upham Pope & Phyllis Ackerman (Eds.), A Survey of Persian Art, Vol. 1. translated by A. Shapur Shahbazi,. Tehran: Elmi-Farhangi. (In Persian).

77. - Ussishkin, D., (1994). “On the Architectural Origin of the Urartian Standard Temples”. Tel Aviv, 21(1): 144–155. https://doi.org/10.1179/tav.1994.1994.1.144

78. - Velayati, R., (2010). “Influence Affiliated Nations Art on the Achaemenid Art and Architecture.“ Bāgh‑e Nazar, 7(14): 87–94 (In Persian). https://www.bagh-sj.com/article_21.html

79. - Windfuhr, G., (2006). “Iran vii. Non-Iranian Languages (4) Urartian”. Iranica, Vol. XIII, Fasc. 4, 390-393.

80. - Yakubovich, I. S., (2020). “Persian ezāfe as a contact-induced feature”. Voprosy Jazykoznanija, 5: 91–114. https://doi.org/10.31857/0373-658X.2020.5.91-114

81. - Zarrinkoob, R. & Alizadeh, K., (2017). “The Localization of Parsua, Parsuaš, Parsamaš and Parsumaš: a recosideration”. Historical Sciences Studies, 9(1): 39–58. (In Persian). https://doi.org/10.22059/jhss.2018.227846.472790

82. - Zimansky, P., (1995). “An Urartian Ozymandias”. The Biblical Archaeologist, 58(2): 94–100. https://doi.org/10.2307/3210480

ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
	این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.