other ترانشه‌های لایه‌نگاری را کجا حفر کنیم؟ یادداشتی دربارۀ ارتباط میان روند شکل‌گیری محوطه‌های باستانی، محل ترانشه و نتایج کاوش‌های لایه‌شناختی <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:IRANsans;">این پژوهش می‌کوشد ارتباط احتمالی محل ایجاد ترانشه‌های لایه‌نگاری با نتایج کاوش‌ها را ارزیابی کند و در پایان به این پرسش پاسخ دهد که موقعیت جغرافیایی محل ایجاد ترانشه در کاوش‌های لایه‌نگاری چه تأثیری در ماهیت، کمیت و کیفیت یافته‌های کاوش دارد و بر چه اساسی باید محل ترانشه‌های لایه‌نگاری را انتخاب کرد. بدین منظور برای درک ارتباط احتمالی میان این وضعیت و متغیری همچون موقعیت و جهتِ جغرافیاییِ ترانشه‌های حفرشده، یافته‌ها و نتایج کاوش لایه‌نگاری در 30 محوطۀ باستانی ایران بررسی شدند تا ببینیم چرا اغلب ترانشه‌های لایه‌نگاری حفرشده در شیب شمالی یا شرقی تپه‌های نسبتاً مرتفع، یا شیب‌های مشرف به رودخانه‌ها و دره‌ها معمولاً متشکل از لایه‌های فاقد معماری و مملو از انباشت‌های خاکستر و دورریزهاست، درحالی‌که ترانشه‌های حفر شده در شیب‌های جنوبی و غربی به‌روشنی وضعیت متفاوتی را نشان می‌دهد و عمدتاً دربردارندۀ لایه‌های مختلف ساختمانی است و در چنین بخش‌هایی از وجود زباله‌دانی‌ها و انباشت‌های خاکستر و دورریزها خبر چندانی نیست. بررسی‌ها حاکی از این است که احتمالاً رابطه معناداری میان محل حفر ترانشه‌ها و جهت‌های جغرافیایی وجود دارد و این وضعیت، احتمالاً ریشه در الگوهای دورریزی زباله در محوطه‌های باستانی، روند شکل‌گیری لایه‌های باستان‌شناسی و جهت و میزان تابش نور آفتاب و تأثیر آن بر شکل‌گیری الگوهای فضایی ساخت‌وسازها دارد. مدارک کنونی و نتایج پژوهش نشان می‌دهد در اغلب تپه‌های بلند چند دوره‌ای، مردمان دوران باستان معمولاً دورریزها و پسماندهای زندگی روزمره و فعالیت‌های مختلف خود را در شیب دامنه‌های شمالی و شرقی و ساکنان محوطه‌های مشرف به بستر رودخانه‌ها و دره‌ها یا حتی محوطه‌های واقع بر بلندی‌ها در شیب‌های منتهی به رودخانه‌ها و دره‌ها می‌ریخته‌اند. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود باستان‌شناسانی که به انجام کاوش‌های لایه‌نگاری می‌پردازند، بهتر است برای کسب نتایج مطلوب و یافته‌های قابل‌اطمینان در بافت‌های دستۀ اول، چنین موضوعی را که علاوه‌بر یافته‌های باستان‌شناسی با مشاهدات قوم‌باستان‌شناسی در بیش از 130 روستای امروزی پشتیبانی می‌شود، مدنظر قرار دهند و ترانشه‌های لایه‌نگاری خود را تا حد امکان در دامنه‌های جنوبی و یا غربی تپه‌های باستانی حفر کنند.<br> &nbsp;</span></span><br> &nbsp;</div> <div style="text-align: justify;">This study seeks to evaluate the possible relationship between the location of stratigraphic trenches and the results of excavations in order to answer questions on (1) the effect of the location of trenches in stratigraphic excavations on the nature, quantity and quality of excavation findings, and (2) on what the criteria should be for choosing the location of these trenches. To address these issues, the findings and results of stratigraphic excavations at over thirty archaeological sites in Iran were investigated in order to assess the relationship between the geographic location of a trench and the nature of the archaeology uncovered. Specifically, why do trenches excavated on the northern or eastern slopes of relatively high mounds, or slopes overlooking rivers and valleys, usually consist of layers without architecture filled with accumulations of rubbish, ash and debris, whereas trenches excavated on southern and western slopes show a different pattern and generally produce clear architectural layers unaccompanied by accumulations of rubbish, ash and debris? Studies indicate a significant correlation. This situation is likely to be rooted in garbage disposal patterns in ancient sites, site formation processes, and the direction and amount of sunlight and its impact on the creation of the built environment. Current evidence and research results demonstrate that in most high multi-period mounds ancient people usually discarded their daily debris and garbage on northern and eastern slopes, and that the inhabitants of sites overlooking rivers and valleys and other people dwelling on slopes simply discarded their garbage downhill. These findings tie in with ethnoarchaeological observations in more than 130 present-day villages. If correct, this is important for archaeologists conducting stratigraphic excavations, the implications being that, in the case of mounds, siting trenches on southern and western slopes will maximise the chances of uncovering ancient architecture.<br> &nbsp;<br> &nbsp;</div> لایه‌نگاری, روند شکل‌گیری محوطه‌های باستانی, خاکستر, پسماند, زباله‌دانی Stratigraphy, Site formation process, Trench direction, Ash, Garbage, Landfill 46 68 http://archj.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-2423-2&slc_lang=other&sid=10 Sajjad Alibaigi سجاد علی‌بیگی sadjadalibaigi@gmail.com Yes Assistant Professor of Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran استادیار گروه باستان‌شناسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران John MacGinnis جان مک‌گینیس johnmacginnis@aol.com No Senior Curator, Department of the Middle East, British Museum, London, WC1B 3DG, UK موزه‌دار ارشد بخش خاورمیانه موزۀ بریتانیا، لندن، انگلستان