fa باستان‌شناسی تاریخِ فرهنگی در ایران: یک داستان ناتمام <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><span style="font-family:Tahoma;"><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:10.0pt">شاید نخستین رویکرد منسجم و هدف‌مند در باستان‌شناسی جهان، رویکرد تاریخ فرهنگی باشد که هدف آن تدوین چارچوب زمانی و مکانی فرهنگ‌های مادی گذشته است و از توضیحات انتشارگرایانه برای تبیین تغییرات فرهنگی در گذشته استفاده می‌کند. این رویکرد که از ابتدا تا میانۀ سدۀ بیستم بر اندیشه و فضای فکری و عملی باستان‌شناسی حاکم بود، دستاوردهای مهم و تأثیرگذاری برای باستان‌شناسی جهان به همراه داشت. اما با پیدایش نسل نوینی از باستان‌شناسان در دهۀ 19۵0 میلادی به‌ویژه در آمریکای شمالی رفته‌رفته این رویکرد به‌عنوان یک سرمشق نظری یا پارادایم افول کرده و جای خود را به رویکردهای جدیدتری داده که از آن با عنوان باستان‌شناسی نو یاد می‌شود. در باستان‌شناسی ایران این رویکرد با اندکی تأخیر و به‌واسطۀ حضور باستان‌شناسان جوان‌تر فرانسوی و آمریکایی مانند رومن گیرشمن و اریک اشمیت به باستان‌شناسی ایران وارد شد. این رویکرد نه‌تنها فضای فکری باستان‌شناسی ایران را تا اندازه‌ای سروسامان داد بلکه برای نخستین‌بار زیر چتر همین رویکرد بود که چارچوبی برای گاهنگاری و تعیین حدومرزهای فرهنگ‌های پیش‌از‌تاریخ ایران تدوین شد. در این نوشتار نخست با مروری بر تاریخ شکل‌گیری، رونق و افول این رویکرد در اروپا و آمریکا تلاش کردیم تا رد پای پیدایش و تحول و افول آن در باستان‌شناسی ایران را نیز پی بگیرم و نکات قوت و ضعف آن در ایران را مورد بررسی و مداقه قرار دهیم تا از این طریق مخاطبان، به‌ویژه باستان‌شناسان نسل جوان‌تر را با تاریخ اندیشه‌ها و رویکردهای باستان‌شناختی در ایران و تأثیرات آن بر روند توسعه و پیشرفت باستان‌شناسی آشناتر کنیم.</span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="line-height:2;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;">One of the earliest coherent and goal-oriented approaches in global archaeology was the Culture-Historical approach, which aimed to establish chronological and spatial frameworks for past material cultures, often relying on diffusionist explanations for cultural change. Dominant in archaeological thought and practice from its inception through the mid-twentieth century, this approach significantly shaped the development of archaeology worldwide. However, with the emergence of a new generation of archaeologists&mdash;especially in North America during the 1950s&mdash;this paradigm gradually declined and was replaced by newer approaches collectively referred to as New Archaeology. In Iran, the Culture-Historical approach was adopted with a slight delay, primarily through the efforts of younger French and American archaeologists such as Roman Ghirshman and Erich Schmidt. This framework not only brought a degree of intellectual structure to Iranian archaeology but also, for the first time, provided a basis for establishing prehistoric cultural chronologies and boundaries. This paper first reviews the origins, development, and decline of the Culture-Historical approach in Europe and America, then traces its introduction, adaptation, and eventual transformation in Iranian archaeology. By critically examining its strengths and weaknesses in the Iranian context, this study seeks to familiarize readers&mdash;particularly younger archaeologists&mdash;with the intellectual history of archaeological thought in Iran and its impact on the discipline&rsquo;s trajectory and progress.</span></span></span></div> باستان‌شناسی,رویکردهای نظری,تاریخ فرهنگی,باستان‌شناسی سنتی,باستان‌شناسی نو Archaeology,Theoretical approaches,Culture-Historical approach,Traditional archaeology,New Archaeology 1 17 http://archj.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-4040-1&slc_lang=fa&sid=10 Javad Hoseinzadeh sadati جواد حسین زاده ساداتی javadhoseinzadeh@gmail.com Yes Assistant Professor, Department of Archaeology, Univercity of Kashan گروه باستان شناسی دانشگاه کاشان Haasan Fazli Nesheli حسن فاضلی‌نشلی hfazelin@ut.ac.ir No Professor, Department of Archaeology, University of Tehran استاد گروه باستان شناسی دانشگاه تهران