fa واکاوی در گرایش مذهبی علم‌شاه خاتون مادر شاه اسماعیل براساس مضامین کتیبه‌ها و اسناد میراث جهانی مجموعه خانقاهی-آرامگاهی شیخ صفی‌الدین اردبیلی <div style="text-align: justify;"><me<illegal tag>ta charset="UTF-8" ><span style="line-height:2;"><span style="font-family:Tahoma;">اسناد تاریخی و داده‌های باستان&rlm;‌شناسی نقش مهمی در روشن کردن تاریکی‌ها و ابهامات تاریخی و بررسی تحولات فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعیِ یک دورۀ زمانی دارند. میراث جهانی مجموعۀ خانقاهی و آرامگاهی شیخ صفی‌الدین اردبیلی دارای منابع و اسناد بسیار و ناشناختۀ دو عصر شیخوخیت و سلطنت صفویان است که برای تکمیل حلقه‌های گمشدۀ تاریخ مذهبی صفویان، قبل از رسمیت حکومت ملی ایران بر پایۀ آموزه‌های تشیع، بسیار راهگشا هستند. یکی از مباحث تاریخی عمدۀ سه دهۀ پایانی سدۀ نهم و دو دهۀ نخست سدۀ دهم هجری، علنی‌سازی گرایش مذهبی صفویان و رونمایی کامل آن با اقتدار مؤسس سلسله است. در این مقاله با بهره‌گیری از مطالعات میدانی، کتابخانه‌ای و اسنادی و همچنین استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، بر اساس منابع دست اول، یادگارهای مذهبی، کتیبه‌ای و اسناد خطی موجود در میراث جهانی مجموعۀ خانقاهی و آرامگاهی شیخ صفی‌الدین اردبیلی به واکاوی در گرایش مذهبی علم‌شاه بیگم، مادر شاه اسماعیل صفوی، پرداخته شده است. مهم‌ترین پرسش‌های مطرح در این پژوهش عبارت است از: دلایل انتساب سنگ مزار مرمری موجود در حیاط مقابر، جوار بقعۀ شیخ صفی‌الدین اردبیلی به مادر شاه اسماعیل چیست و&nbsp; این اثر مربوطه به چه تاریخی است؟ ارتباط گرایش دینی مذهبی علم‌شاه خاتون با مضمون سند خطی نویافته در بین اسناد مجموعه و مضامین کتیبه‌ای این سنگ مزار چیست؟ علاوه بر این در این نوشتار تلاش خواهد شد تغییر گرایش دینی علم‌شاه خاتون از عیسوی به محمدی با محوریت تشیع مورد بررسی قرار گیرد. تجزیه و تحلیل مضامین اسناد کتیبه‌ای موجود در تشکیلات دینی و آموزشی شیخ صفی‌الدین اردبیلی متعلق به اواخر سدۀ نهم و سه دهۀ اول قرن دهم هجری نشان‌دهندۀ علنی‌سازی و رونمایی گرایش مذهبی علم‌شاه در پذیرش اسلام و ایمان به مذهب همسرش است که بخشی از آن با مضامین کتیبه‌ای شیعی و دفن او در جوار روضۀ جد صفوی به تجلی رسیده است.</span></span></div> <pre style="text-align:justify"> <me<illegal tag>ta charset="UTF-8" ><span style="line-height:2;"><span style="font-family:Tahoma;">Historical documents and archaeological data play an important role in clarifying obscurities and ambiguities in history and in analyzing the cultural, political, economic, and social developments of a given period. The UNESCO World Heritage Site of the Complex of Sheikh Safi al-Din Ardabili contains many known and unknown sources from the periods of Sufi leadership and Safavid rule. These materials are essential for filling the gaps in the religious history of the Safavids before the formal establishment of a national Iranian government based on Shi&rsquo;a.&nbsp; One of the key historical issues in the last three decades of the 9th century AH and the first two decades of the 10th century AH is the public declaration of the Safavid religious inclination, which became fully apparent with the rise of the dynasty&rsquo;s founder. This article, using field, library, and documentary studies, along with a descriptive-analytical method based on first-hand sources, investigates the religious orientation of Alamshah Begum, mother of Shah Ismail I, based on religious relics, inscriptions, and manuscripts preserved in the Sheikh Safi complex. The main questions addressed include: What are the reasons for attributing the existing marble tombstone in the cemetery courtyard next to Sheikh Safi&#39;s shrine to Shah Ismail&rsquo;s mother, and what is its date? What is the connection between Alamshah Khatun&rsquo;s religious orientation and the contents of the newly discovered manuscript in the collection and the inscriptions on her tombstone? This study also examines her transformation from Christianity to Islam, with a focus on Shi&rsquo;ism. Analysis of inscriptional documents from the religious and educational institutions of Sheikh Safi from the late 9th and early 10th centuries AH shows the public declaration of her belief in Islam and her husband&rsquo;s Shi&rsquo;a faith, partially reflected in Shi&rsquo;a inscriptions and her burial near her Safavid ancestor.</span></span> </pre> کلید واژه‌ها: صفویان,مذهب,سنگ مزار,علم‌شاه بیگم,مادر شاه اسماعیل,مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی Keywords: Safavid,Religion,Ālam Shᾱh Begum,Mother of Shᾱh Ismᾱil,Sheikh Safi al-Din Complex 101 116 http://archj.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-2563-1&slc_lang=fa&sid=10 Hasan Yousefi حسن یوسفی rymh2012@yahoo.com Yes General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Ardabil Province اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل Malakeh Golmoghani zadeh asl ملکه گلمغانی زاده اصل mgolmaghani@yahoo.com No General Directorate of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Ardabil Province اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اردبیل Ali Farhani علی فرحانی a.farhani@richt.ir No Assistant Professor, Iranian Center for Archaeological Research استادیار پژوهشکده باستان شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری