Archaelogy

fa الگوی استقراری دشت نیریز در دوران ساسانی تا قرون متاخر اسلامی (استان فارس) Settlement Patterns of Neyriz Plain in the Sasanian and Islamic Periods <div style="text-align: justify;">منظر باستان‌شناسی که ترکیبِ منظر طبیعی و فرهنگی است، الگویی دارد که محوطه‌ها، به عنوان مهم‌ترین عنصر، نقش ویژه‌ای در آن دارند. الگوی استقراری با کشف تعامل میان نظام‌های معیشتی و طبیعی، نقش مهمی در درک جنبه‌های مؤثر بر سازماندهی و نظام‌های انسانی دارد. دشت نیریز در شرق فارس و حد فاصل شیراز به کرمان، الگوی استقراری جالب توجهی از بهره‌برداری و تعامل با طبیعت را نشان می‌دهد. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از نتایج بررسی میدانی دشت نیریز، با رویکرد باستان‌شناسی منظر و تمرکز بر تحلیل متغیرهای محیطی مؤثر بر مکان‌گزینی استقرارها، روابط فضایی و الگوی استقراری این دشت را در ادوار ساسانی و اسلامی، مورد بررسی قرار دهد. همچنین با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی و تلفیق اطلاعات به‌دست‌آمده از بررسی میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای از دشت نیریز، داده‌ها توصیف، تفسیر و تجزیه و تحلیل شوند. در نتیجۀ این پژوهش مشخص شد که مهم‌ترین متغیرها برای مکان‌گزینی استقرارها به ترتیب اهمیت، آب، شیب و ارتفاع از سطح دریا هستند. آب به عنوان اصلی‌ترین عامل در پیدایش و توزیع مکانی استقرارگاه‌ها، تفاوت‌هایی را در دو گروه محوطه‌های استقراری و ماندگاه‌های عشایری نشان می‌دهد. محوطه‌های استقراری به سبب وابستگی به منابع آب قنات‌ها بیشتر در دشت و ماندگاه‌های عشایری بیشتر به چشمه‌ها وابستگی دارند و بیشتر در دامنۀ ارتفاعات قرار گرفته‌اند. همچنین با توجه به خشکی منطقه و وابستگی استقرارگاه‌ها به قنات آن‌ها را می‌توان براساس مظهر و مسیر نهر قنات‌ها در دو گروه اصلی جای داد. گروه اوّل استقراگاه‌ها در مسیر نهر قنات‌هایی شکل گرفته‌اند که از شرق و جنوب دشت نیریز منبع گرفته و به حوالی شهر نیریز می‌رسند و دومین گروه استقرارگاه‌ها در غرب دشت نیریز از آبخوان‌هایی تغذیه می‌شوند که آبخوان آن‌ها در شرق دشت و دامنۀ ارتفاعات، شمال، شرق و جنوب دشت قرار گرفته است.</div> <div style="text-align: justify;">The archaeological landscape, which is a combination of natural and cultural landscapes, has a pattern in which the sites, as the most important element, play a special role. Understanding the interplay between subsistence and natural systems is crucial for grasping the factors influencing organization and human systems. The Neyriz Plain, situated in eastern Fars between Shiraz and Kerman, provides a compelling settlement pattern characterized by resource exploitation and harmonious interaction with nature. Adopting a landscape archaeology approach that emphasizes the analysis of the impacts of environmental variables on settlement locating, this study seeks to delve into the spatial relationships between settlement trends within the Sassanid and Islamic periods through an examination of field investigations in the Neyriz Plain. Utilizing geographic information systems (GIS) and integrating data from field surveys and library studies, the research aims to describe, interpret, and analyze the archaeological findings. Notably, the research identifies water, slope, and elevation as the primary determinants of settlement locating. Water emerges as a key factor shaping the genesis and distribution of settlements, delineating distinctions between settled communities and nomadic sites. Settlements, reliant on aqueduct-fed water sources, predominantly occupy plains, while nomadic sites depend on springs, often situated in highland areas. Considering the region's aridity and reliance on aqueducts, settlements can be categorized into two main groups based on aqueduct appearance and trajectory. The first group aligns along aqueduct streams originating from the east and south of the Neyriz Plain, extending towards Neyriz city, while the second group in the western plain of Neyriz relies on aquifers located in the eastern plain and highland slopes to the north, east, and south.</div> نیریز,الگوی استقراری,دوران اسلامی و ساسانی,باستان‌شناسی منظر Neyriz,Settelment Pattern,Sassanian and Islamic Periods,Landscape archaeology 85 101 http://archj.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-3747-1&slc_lang=fa&sid=10 Hassan Moradi حسن مرادی hmoradi25@gmail.com Yes PhD in Islamic Era Archaeology, Ministry of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts, Tehran, Iran. دکتری باستان‌شناسی دوران اسلامی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، تهران، ایران.