Archaelogy

fa محوطه چَخا، احیای مجدد و شکوفایی اقتصادی، اجتماعی و بازرگانی هرمز قدیم در دوره صفوی Chakha Site: The Revival and Economic, Social, and Commercial Flourishing of Old Hormuz during the Safavid Period <div style="text-align: justify;">حوزه جغرافیایی خلیج فارس در طول تاریخ حیات اجتماعی جوامع مستقر در فلات ایران، نقش اساسی در برقراری ارتباطات و تعاملات فرهنگی و تجاری در سطوح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای ایفا نموده است. بر اساس شواهد به‌دست آمده از پژوهش‌های باستان‌شناسی در کرانه‌ها، جزایر و پس‌کرانه‌های شمالی و جنوبی خلیج فارس، این منطقه به رغم فراز و نشیب‌های ناشی از تحولات سیاسی، اجتماعی و اقلیمی، دست‌کم در چهار بازه زمانی، به اوج شکوفایی اقتصادی/بازرگانی و اجتماعی/فرهنگی رسیده است. دوره نخست، همزمان با گسترش جوامع و فرهنگ‌های دوره کهن‌سنگی و مهاجرت گروه‌ها و جوامع انسانی، از شرق آفریقا به جنوب شرق و شرق آسیا و از طریق خلیج فارس، تنگه هرمز  و دشت میناب است. ابزارهای سنگی به‌دست آمده از اطراف روستای حسن‌لنگی و تراس رودخانه دره عبداله میناب، مربوط به دوره کهن‌سنگی زیرین (سنت ابزارسازی آشولین و فرهنگ ساتورابزار و قلوه ابزار مشابه با فرهنگ الدوین) مؤید این نظر است. دوره دوم، همزمان با عصر مفرغ قدیم در فلات ایران است. شواهد باستان‌شناسی مبین شکل‌گیری و گسترش استقرارهای این دوره در دشت میناب و نقش این منطقه در برقراری ارتباطات و تبادلات فرهنگی و بازرگانی به‌ویژه بین حوزه فرهنگی جنوب‌شرق، جنوب و جنوب‌غرب فلات ایران و توسعه و انتقال شاخص‌های فرهنگی این دوره به مراکز همزمان در کرانه‌های جنوبی و جنوب‌غربی خلیج‌فارس است. دوره سوم، همزمان با دوره اشکانی و ساسانی است. شواهد باستان‌شناسی دشت میناب نشان‌ می‌دهند در دوره پارت و ساسانی، با اتخاذ راهبردهای گوناگون به‌ویژه راهبرد سیاسی-نظامی و اقتصادی-بازرگانی (با تمرکز بر اقتصاد و بازرگانی دریامحور) و با به‌کارگیری استراتژی اعمال قدرت نظامی با هدف ایجاد ثبات سیاسی و تأمین امنیت و تسلط، نظارت و کنترل مسیرهای بازرگانی با هدف گسترش تجارت دریایی بین‌المللی، موجب توسعه و شکوفایی حوزه خلیج فارس در ابعاد گوناگون شد. دوره چهارم مصادف با نیمه دوم حکومت صفوی است. اسناد تاریخی و شواهد باستان‌شناسی نمایانگر افزایش چشمگیر استقرارها و مراکز شهری و روستایی، رونق و شکوفایی بازرگانی و برقراری ارتباط و تعامل بین شرق (چین و هند) و غرب (سواحل مدیترانه) و اعمال مدیریت بازرگانی توسط مراکز اصلی این دوره در دشت میناب/هرمز قدیم) و جزیره هرمز/هرمز جدید است. در این نوشتار ضمن بررسی نقش محوری هرمز قدیم در شکوفایی اقتصادی و تجارت دریایی حوزه خلیج فارس به‌خصوص در طول سده‌های میانی دوران اسلامی، روند تداوم حیات و شکوفایی مجدد هرمز قدیم، به‌ویژه محوطه چخا، به‌عنوان بخشی از کالبد و اندام شهری، و نظام اقتصادی و بازرگانی هرمز قدیم در دوره صفوی بررسی خواهد شد.   </div>   <div style="text-align: justify;">The geographical sphere of the Persian Gulf has played a fundamental role throughout the social history of communities settled on the Iranian Plateau, serving as a major corridor for cultural interaction and commercial exchange at both regional and transregional scales. Archaeological evidence obtained from surveys and excavations along the northern and southern coasts, islands, and hinterlands of the Persian Gulf indicates that—despite fluctuations caused by political, social, and climatic transformations—this region experienced at least four major periods of economic/commercial and socio-cultural florescence. The first period coincides with the expansion of Paleolithic societies and the migration of human groups from East Africa toward Southeast and East Asia through the Persian Gulf, the Strait of Hormuz, and the Minab Plain. Lithic assemblages recovered from the vicinity of Hasan Langi village and from the river terrace of Darreh ye Abdollah in Minab, attributed to the Lower Paleolithic (Acheulean technological tradition and chopper/pebble tool industries comparable to the Oldowan), support this interpretation. The second period corresponds to the Early Bronze Age on the Iranian Plateau. Archaeological evidence indicates the emergence and expansion of settlements in the Minab Plain and highlights the role of this region in facilitating cultural and commercial interactions, particularly among the cultural spheres of southeastern, southern, and southwestern Iran. These interactions contributed to the transmission and development of cultural traits shared with contemporary centers along the southern and southwestern coasts of the Persian Gulf. The third period corresponds to the Parthian and Sasanian eras. Archaeological data from the Minab Plain suggest that during these periods, through the adoption of various strategies—particularly political military and economic commercial policies focused on a maritime oriented economy—the region achieved significant growth. The implementation of military power to ensure political stability and security, along with the supervision and control of trade routes, facilitated the expansion of international maritime commerce and contributed to the prosperity of the Persian Gulf region. The fourth period corresponds to the second half of the Safavid era. Historical sources and archaeological evidence reveal a marked increase in settlements and urban and rural centers, as well as the flourishing of trade and the establishment of connections between the East (China and India) and the West (Mediterranean coasts). Commercial administration during this period was largely managed by the principal centers of the Minab Plain (Old Hormuz) and the island of Hormuz (New Hormuz). This paper examines the central role of Old Hormuz in the economic prosperity and maritime trade of the Persian Gulf, particularly during the middle centuries of the Islamic period. It further explores the continuity of occupation and the renewed flourishing of Old Hormuz—especially the Chakhā site—as part of the urban fabric and economic-commercial system of Old Hormuz during the Safavid period.</div> خلیج فارس,تنگه هرمز,میناب,هرمز قدیم,محوطه/خور چخا Persian Gulf,Strait of Hormuz,Minab,Old Hormuz,Chakhā site / Chakhā Creek 121 150 http://archj.richt.ir/browse.php?a_code=A-10-3727-1&slc_lang=fa&sid=10 Siamak Sarlak سیامک سرلک siamaksarlak88@gmail.com Yes Iranian Center for Archaeological Research (ICAR) پژوهشکده باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری Shirin Aghili Niaki شیرین عقیلی نیاکی aghili.shirin2@gmail.com No Independent Researcher پژوهشگر آزاد Abbas Norouzi عباس نوروزی abbasnorouzibusiness@gmail.com No General Department of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Hormozgan Province اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان هرمزگان Soraya Afshari ثریا افشاری soraya_afshari1362@yahoo.com No Iranian Center for Archaeological Research (ICAR) کارشناس پژوهشکده باستان‌شناسی